Konijnen en knaagdieren
Inhoudsopgave:
-
Wat kan er mis gaan?
Het normale gebit
Anders dan bij mensen en honden en katten groeien bij konijnen, cavia's (en chinchilla's en degoes) alle tanden en kiezen het hele leven door. Omdat deze planteneters zoveel kauwen is dit nodig, anders zou binnen een paar maanden het gebit al helemaal zijn weggesleten. Het voordeel hiervan is dat bepaalde standafwijkingen of breuken in tanden zichzelf kunnen corrigeren (soms met wat hulp). Het grote nadeel is dat, wanneer een kies of tandwortel niet meer gezond is, deze constant voor problemen zal blijven zorgen tenzij hij geheel verwijderd wordt.
Hamsters, ratten en muizen hebben een ander gebit. Zij zijn meer alleseters in plaats van planteneters en brengen dus minder tijd door met kauwen. Deze knaagdieren hebben wel doorgroeiende snijtanden, maar hun kiezen zijn hetzelfde als die van mensen (alleen dan heel erg mini). Helaas wordt vaak onderschat hoeveel problemen deze kleine knagers met hun gebit kunnen hebben.
Wat kan er mis gaan?
Aangeboren problemen
Dit zien we vooral bij konijnen. Net als Bulldoggen en Perzische katten hebben veel dwergrassen een kortere schedel dan hun wilde voorouders. Dit kan zorgen voor problemen met de stand van het gebit. Meestal zien we dan al op jonge leeftijd (vanaf 3 maanden ongeveer) dat de snijtanden te lang worden en scheef groeien. Deze worden ook wel olifantstanden genoemd. Je kunt je voorstellen dat het niet makkelijk eet als je niets meer kan pakken met je tanden. Daarom is het noodzakelijk dit op tijd te behandelen. De eerste keer is het verstandig om een konijn daarom onder narcose te brengen om te checken of de kiezen wél goed recht staan. Als dit niet zo is, dan is de prognose namelijk een stuk slechter. Als alle kiezen scheef staan blijft een konijn zijn of haar hele leven last houden van het gebit, en zal hiervoor iedere 1-3 maanden onder narcose moeten om het gebit bij te werken. Meestal is het gelukkig zo dat alleen de snijtanden scheef groeien. Is dat geval zijn er 2 opties: iedere 3-4 weken de tanden bijslijpen (dit kan meestal zonder narcose) of de tanden trekken.
Let op: snijtanden knippen is geen goed idee, omdat de tanden door de druk van het knippen kunnen splijten en zo kunnen er wortelabcessen ontstaan!
Het trekken van de snijtanden van konijnen (en ook van andere knagers) is lastig om 2 redenen:
- Ze hebben enorm lange, kromme wortels
- Als de tand niet inclusief de pulpa (het bolletje weefsel waaruit de tand groeit, denk aan een soort haarzakje maar voor tanden) verwijderd wordt, kan deze teruggroeien
Helaas gebeurt het nog wel eens dat een snijtand breekt tijdens het trekken, of dat de pulpa niet meekomt. Dit is nooit 100% te voorkomen, zelfs niet bij dierenartsen met veel ervaring met deze behandeling. Soms is daarom een 2e behandeling na een paar maanden nodig.
Trauma
Helaas gebeurt het nog wel eens dat een konijn of knager rare sprongen maakt, of bijvoorbeeld bij kinderen uit hun handen valt. Een ongeluk zit in een klein hoekje. Als ze vervolgens met hun neus op de grond vallen kan het zijn dat de snijtanden afbreken. Dit kan soms ook gebeuren als ze te hard op dingen bijten, zoals op de tralies van een hok. In de meeste gevallen groeit zo'n gebroken tand gewoon weer netjes aan, maar soms kan scheefgroei ontstaan omdat bijvoorbeeld de kaak ook gebroken is en wat scheef staat, of omdat de andere tanden die niet gebroken waren gewoon doorgroeien en de sluiting van het bekje daardoor minder goed is. Als je ziet dat je knager een gebroken tand heeft is het dus altijd goed om langs je dierenarts te gaan voor een check. Mogelijk zijn er röntgenfoto's of zelfs een behandeling nodig.
Chronische problemen
Helaas is dit de meest voorkomende afwijking die we zien bij (al) onze knagers. In de loop van hun leven kunnen afwijkingen ontstaan aan de tanden, de kiezen of het tandvlees. Dit kan verschillende oorzaken hebben, maar vaak zit het grootste probleem in het dieet. Als een konijn of cavia te weinig vezels eet, of te veel of te weinig calcium, te weinig zonlicht krijgt en dus te weinig vitamine D, enzovoorts. Ondanks dat er in Nederland veel konijnen en cavia's als huisdier worden gehouden zien we nog veel problemen met de voeding en huisvesting. Een gezond dieet en leefomgeving luistert nauw. Door een onvoldoende gebalanceerd dieet kunnen groeiafwijkingen ontstaan aan de wortels van de tanden en kiezen, waardoor deze scheef kunnen groeien of dikker kunnen worden, en daardoor veroorzaken ze problemen. Dit is in een vroeg stadium vaak op te lossen door het dieet aan te pakken, maar als de problemen vergevorderd zijn is meestal het trekken van de aangetaste tanden of kiezen noodzakelijk.
Bij hamsters, ratten en muizen zien we juist vaak parodontitis, zoals we dat bij mensen, honden en katten ook vaak zien. Dit betekent dat het tandvlees en het kaakbot rondom de kiezen ontstoken zijn, waardoor kiezen uiteindelijk zelfs los komen te zitten. Helaas wordt dit nauwelijks als diagnose gesteld bij deze kleine knagers, omdat de klachten vaak worden weggezet als chronische luchtwegklachten (vooral bij ratjes). Het is voor de meeste dierenartsen ook heel erg lastig om de diagnose te kunnen stellen, omdat het diertje daarvoor onder narcose moet, en de kiezen zo klein zijn dat ze nauwelijks te onderzoeken zijn. Maar heb je dus een rat die al een tijd last heeft van wat benauwdheid, niezen of hoesten, en wordt er niets gevonden op röntgenfoto's van de longen? Dan heeft hij of zij waarschijnlijk rotte kiezen. Het kan dus zeker lonen om deze patiëntjes te behandelen aan hun gebit.
Abcessen
Uiteindelijk bespreken we hier een regelmatig voorkomend probleem, namelijk het kies/tandwortelabces. Als een afwijking aan de wortel van een tand of kies met bacterien van buitenaf te maken krijgt, kan een abces ontstaan. Abcessen kunnen acuut en snel groeien, maar soms ook heel langzaam. Ze zijn in een beginstadium nauwelijks te zien, maar als een abces snel groeit en rijpt wordt het duidelijk zichtbaar als een bult. Dat kan overal zijn, bijvoorbeeld bovenop de neus, onder de kin, tegen de hals aan of zelfs achter een oog, waarbij het oog naar buiten wordt geduwd. Vaak begint de bult stevig, maar naarmate hij verder rijpt zal hij groter en zachter worden, tot hij open barst. We zien abcessen met regelmaat bij konijnen, cavia's, en soms ook bij ratten.
De behandeling van een kaakabces is vaak lastig. Het is niet afdoende om het abces te openen en te spoelen, omdat daarmee de oorzaak (de rotte tand) niet wordt weggehaald. Dit kan dus, samen met een antibioticum kuur, een paar weken helpen, maar uiteindelijk komt het probleem terug. Het is dus noodzakelijk voor de genezing om de oorzaak weg te halen. Soms valt het mee en is er 1 kies die problemen geeft, en die al los zit, wat het trekken makkelijk maakt. Maar helaas zien we ook regelmatig dat een abces zo uitgebreid is dat er meerdere tanden of kiezen bij betrokken zijn. Deze behandelingen zijn veel ingrijpender.
Preventie
En dan is de vraag: hoe voorkomen we al deze problemen nu het beste?
Allereerst is het goed om te kijken naar het ras voordat je een dier aanschaft. Bij konijnen zien we gebitsproblemen vooral bij de dwergrassen en hangoren omdat deze een kortere schedel hebben en dus minder ruimte voor hun gebit. Bij cavia's en hamsters zien we meer problemen bij de dieren die een satijnvacht hebben.
Daarnaast spelen huisvesting en voeding een grote rol, vooral bij konijnen en cavia's. Veel van deze dieren krijgen te veel brokken, snacks en fruit en te weinig ruwvoer (hooi) en groente. De onderstaande voedingspiramide geeft aan wat de ideale verhouding is van de verschillende soorten voeding.
Ook zonlicht is belangrijk. Net als mensen maken konijnen en cavia's vitamine D aan onder invloed van zonlicht. Zit een dier alleen maar binnen, dan kunnen ze dus in de loop van hun leven een flink vitamine D tekort ontwikkelen, en dit heeft effect op de samenstelling van botten en tanden. Idealiter is de oplossing om de dieren regelmatig naar buiten te laten, maar als dit geen optie is en je dier krijgt gebitsproblemen, dan is het verstandig om extra vitamine D door het voer te geven, bijvoorbeeld met Davitamon vitamine D druppels, 1-2 druppels per dag.
Ten slotte: veel gebitsproblemen worden helaas pas in een laat stadium opgemerkt omdat onze knagers er heel goed in zijn pas te laten zien dat er iets aan de hand is als ze het echt niet meer kunnen verbergen. Ons advies: weeg je knager eens per 1-2 weken, en bij twijfel vaker. Dit is vaak de beste manier om te zien of er iets mis gaat (niet alleen voor het gebit, maar in het algemeen). Zodra een dier spontaan gaat afvallen is het tijd om aan de bel te trekken.
